تأملى در وصیت هاى فاطمه زهرا(س)

بررسى دقیق وصیّت هاى کتبى و شفاهى حضرت فاطمه علیهاالسلام، فصلى نو از حکمت هاى فاطمى، و سرمشقى بسیار آموزنده براى نگارش وصیت نامه هاى جامع سیاسى، فرهنگى، خانوادگى، و اجتماعى است. تحلیلى کوتاه در این باره

بررسى دقیق وصیّت هاى کتبى و شفاهى حضرت فاطمه علیهاالسلام، فصلى نو از حکمت هاى فاطمى، و سرمشقى بسیار آموزنده براى نگارش وصیت نامه هاى جامع سیاسى، فرهنگى، خانوادگى، و اجتماعى است. اینک به تحلیلى کوتاه در این باره مى پردازیم:

  1. وصیت هاى سیاسى

در نگاهى ژرف به وصیت هاى آن حضرت، آنچه پیش و بیش از هر چیز دیگر، توجه پژوهشگر را به خود جلب مى کند، حکمت سیاسى است.

بررسى بخش پنجم «حکمت نامه فاطمى» به خوبى نشان مى دهد حضرت فاطمه علیهاالسلامپس از ماجراى سقیفه، از روند غالب و حاکم بر جامعه نوپاى اسلامى به شدت ناراضى بود و از این رو، با توجه به پایگاه سیاسى و اجتماعى خود، براى استمرار حکومت نبوى و دفاع از حریم ولایت علوى که در غدیر خم از سوى پیامبر خدا صلى الله علیه و آله به طور رسمى اعلام شده بود، همه توان خود را به کار گرفت و در این راه حتى از بذل جان دریغ نکرد.

وصیت هاى آن حضرت، در حقیقت آخرین تلاش هاى دختر پیامبر صلى الله علیه و آله، در راستاى مبارزه با سیاست مداران حاکم بر جامعه اسلامى است، تا نارضایتى خود را با روشنى هر چه بیشتر به سینه تاریخ اسلام سپارد تا آیندگان بتوانند با اندکى تأمل، صراط مستقیم الهى را تشخیص دهند، و بتواند سندى تردیدناپذیر براى اثبات راه پیروان اهل بیت علیهم السلام به یادگار گذارد و بدین منظور بارها بر چند محور اساسى در وصیت هاى خود تأکید داشت:

۱ / ۱. دفن مخفیانه

اصلى ترین نکته اى که در همه گزارش هاى منابع شیعه و سنى بر آن تأکید شده، دفن شبانه و مخفیانه دختر پیامبر خدا صلى الله علیه و آله است. ایشان به امام على علیه السلام با تأکید سفارش کرده بود که ترتیبى دهد تا مراسم خاک سپارى او شبانه و پنهان از دید مردم انجام شود و جز اندکى از نزدیکانِ رازدار، در این مراسم شرکت نداشته باشند. اینک متن شمارى از گزارش ها:

گزارش یکم: خطاب به امام على علیه السلام:

إذا أنا مِتُّ فَغَسِّلنی بِیَدِکَ، وحَنِّطنی، وکَفِّنّی، وَادفِنّی لَیلاً.[۱]

وقتى من از دنیا رفتم، با دست خودت مرا غسل بده و حنوط و کفن کن و شبانه دفنم کن.

گزارش دوم: خطاب به امام على علیه السلام:

حَنِّطنى و غَسِّلنى و کَفِّنِى بِاللَّیلَ و صَلِّ عَلَىَّ وَ ادفِنِّى بِاللَّیلِ و لا تُعلِم أحَدا.[۲]

مرا شبانه حنوط کن و غسل بده و کفن کن، و بر من نماز بگزار. و مرا شبانه دفن کن، و هیچ کس را خبردار نکن

گزارش سوم: امام على علیه السلام درباره وصیت آن حضرت مى فرماید:

أخَذَت عَلَیَّ عَهداً للّه  ورَسولِهِ أنَّها إذا تُوُفِّیَت لا اُعلِمُ أحَداً إلاّ اُمَّ سَلَمَهَ زَوجَ رَسولِ اللّه  صلى الله علیه و آله، واُمَّ أیمَنَ، وفِضَّهَ، ومِنَ الرِّجال ابنَیها، وعَبدَ اللّه  بنَ عَبّاسٍ، وسَلمانَ الفارِسِیَّ، وعَمّارَ بنَ یاسِرٍ، وَالمِقدادَ، وأبا ذَرٍّ، وحُذَیفَهَ.[۳]

و آن گاه از من پیمانى گره خورده به خدا و پیامبرش گرفت که چون وفات یافت، هیچ کس را آگاه نکنم، جز امّ سلمه، همسر پیامبر خدا صلى الله علیه و آله، امّ ایمن و فضّه را، و از مردان، دو پسرش [حسن و حسین]، عبد اللّه  بن عبّاس، سلمان فارسى، عمّار بن یاسر، مقداد، ابوذر و حذیفه را.

گزارش چهارم: امام على علیه السلام در پاسخ به پیشنهاد عباس بن عبدالمطّلب مبنى بر حضور مهاجران و انصار در مراسم تدفین آن حضرت مى فرماید:

فَإِنَّها وَصَّتنی بِسَترِ أمرِها.[۴]

او وصیت کرده تا کار تجهیز و دفنش پنهانى انجام شود.

گزارش پنجم: صحیح بخارى و صحیح مسلم و دیگر منابع روایى اهل سنت از عایشه نقل کرده اند که مى گوید:

فَلَمّا تُوُفِّیَت دَفَنَها زَوجُها عَلِیٌّ لَیلاً ولَم یُؤذِن بِها أبا بَکرٍ.[۵]

و چون وفات یافت، همسرش على او را شبانه دفن کرد و ابو بکر را از درگذشت وى آگاه نساخت.

هر کس داراى کمترین هوش سیاسى باشد، با ملاحظه گزارش هاى یاد شده به سادگى تشخیص مى دهد که پنهان نگه داشتن مراسم خاک سپارىِ حضرت فاطمه علیهاالسلام یک اقدام کاملاً سیاسى بوده، و هدف خاصى را تعقیب مى کرده که در فرازى دیگر از وصیت آن حضرت، با صراحت بیان شده است.

۱ / ۲. غافلگیرىِ سیاست مداران حاکم

فاطمه علیهاالسلام، یگانه فرزند بر جاى مانده پیامبر خدا صلى الله علیه و آله، بزرگ ترین شخصیت سیاسى الهى امت اسلامى است. بسیارى از مسلمانان معاصر پیامبر صلى الله علیه و آله، فضائل و مناقب آن حضرت را خودشان از رسول خدا صلى الله علیه و آله شنیده اند، از جمله این که: آیه تطهیر، آیه مباهله و آیات ایثار درباره او و خاندان او نازل شده است.[۶]همچنین از پیامبر صلى الله علیه و آله شنیده اند که فاطمه علیهاالسلام برگزیده خدا است، رضایت او رضایت خدا و نارضایتى او نارضایتى او است. از پیامبر صلى الله علیه و آله شنیده اند که گفت: فاطمه علیهاالسلام پاره تنم و میوه دل من است، او عزیزترین و محبوب ترین افراد نزد من است، مسالمت با او، مسالمت با من و ستیزه با او، ستیزه با من است، احترام به او، احترام به من و آزردن او، آزردن من است، او سرور بانوان جهانیان است و پدرش به فداى او باد.

اینک، چنین شخصیتى که عظمتش قابل توصیف نیست و پس از پیامبر صلى الله علیه و آله اصلى ترین مدافع رهبرى امام على علیه السلام است، با فاصله اى بسیار کوتاه و مظلومانه از دنیا مى رود، طبعا انتظار آن است که مراسم تشییع و تدفین او با شرکت عموم مسلمانان و بسیار با شکوه برگزار شود.

از سوى دیگر، این مراسم، براى سیاست مداران حاکم که اسباب نارضایتى شدید آن بزرگوار را فراهم آورده بودند، فرصت بسیار مناسبى بود تا با بهره گیرى از آن و تجلیل از آن حضرت، رفتارها و ناخرسندى هاى گذشته را به فراموشى سپارند.

اما بصیرت الهى و تیزبینى سیاسى فاطمه علیهاالسلام آنها را غافلگیر کرد و مانع بهره گیرى آنان از این فرصت طولانى شد ؛ زیرا او با صراحت سفارش کرده بود که رهبران سیاسى حاکم نباید بر پیکر او نماز گزارند ؛ در وصیت حضرت زهرا علیهاالسلام خطاب به امام على علیه السلام آمده است:

نَشَدتُکَ بِاللّه  وبِحَقِّ مُحَمَّدٍ رَسولِ اللّه  ألاّ یُصَلِّیَ عَلَیَّ أبو بَکرٍ ولا عُمَرُ.[۷]

به خدا و به حق محمّد رسول خدا سوگندت مى دهم که ابوبکر و عمر بر من نماز نخوانند.

و در گزارشى دیگر آمده است:

سَأَلتُکَ بِحَقِّ رَسولِ اللّه  صلى الله علیه و آله إذا أنا مِتُّ ألاّ یَشهَدانی ولا یُصَلِّیا عَلَیَّ.[۸]

به حق رسول خدا صلى الله علیه و آله از تو مى خواهم وقتى من از دنیا رفتم، آن دو نزد من حضور نیابند و بر من نماز نخوانند.

در صحیح بخارى و دیگر منابع اهل سنت نیز از عایشه نقل است که مى گوید:

فَلَمّا تُوُفِّیَت دَفَنَها زَوجُها عَلِیٌّ لَیلاً ولَم یُؤذِن بِها أبا بَکرٍ، وصَلّى عَلَیها.[۹]

و چون [فاطمه علیهاالسلام] وفات یافت، همسرش على او را شبانه دفن کرد و ابو بکر را آگاه نساخت و خودش بر او نماز خواند.

و هنگامى که ابوبکر از على علیه السلام انتقاد کرد که چرا همانند مراسم غسل دادن پیامبر صلى الله علیه و آله این امتیاز را ویژه خود کردى ؟ ایشان پاسخ داد:

هِیَ وَاللّه  أوصَتنی أن لا تُصَلِّیا عَلَیها.[۱۰]

به خدا سوگند، او خود به من وصیت کرد که شما دو تن بر او نماز نخوانید.

بنابراین، هدف اصلى حضرت فاطمه علیهاالسلام از وصیت و سفارش کردن به پنهان داشتن و رازدارى در برگزارى مراسم خاک سپارى او، این بود که همه راه هاى احتمالى بهره گیرى سیاست مداران حاکم از این فرصت مسدود شود.

۱ / ۳. سند تاریخى سیاسى

حضرت فاطمه علیهاالسلام براى دفاع از حریم ولایت علوى که پیامبر خدا صلى الله علیه و آله در غدیر خم و با حضور همه حاجیان آن را اعلام کرده بود و براى اعتراض به روند حاکم بر جهان اسلام پس از رحلت پدر، تنها به ممانعت آنها از نماز گزاردن بر خود اکتفا نکرد، بلکه وصیت تاریخى دیگرى دارد که متن آن از امام حسین علیه السلام چنین گزارش شده است:

فَلَمّا حَضَرَتهَا [فاطِمَهَ علیهاالسلام] الوَفاهُ وَصَّت أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام أن یَتَوَلّى أمرَها، ویَدفِنَها لَیلاً، ویُعَفِّیَ قَبرَها.[۱۱]

چون زمان وفات فاطمه علیهاالسلام فرا رسید، به امیر المؤمنین علیه السلام سفارش کرد تا او تجهیز و دفنش را به عهده بگیرد و شبانه دفنش کند، و قبرش را بى نشانه سازد.[۱۲]

در گزارشى دیگر آمده است:

ولا تُعلِم أحَداً قَبری.[۱۳]

و هیچ کس را از قبرم آگاه مکن.

این وصیت مکمل وصیت هایى است که پیش از آن بدانها اشاره شد و مى توان گفت اصلى ترین هدف آن، برجا گذاشتن یک سند تاریخى سیاسىِ مهم و تردید ناپذیر براى آیندگان، در راستاى تحلیل صحیح مباحث مربوط به رهبرى جهان اسلام پس از پیامبر صلى الله علیه و آله است.

چه چیزهایى سبب شدند تا شخصیتى مانند زهراى اطهر علیهاالسلام شبانه غسل داده شود، شبانه به خاک سپرده شود، و قبر او مخفى بماند ؟ ! البته آراى مختلفى درباره محل دفن آن حضرت وجود دارد[۱۴]، ولى به هر حال، هیچ کس به طور دقیق نمى داند ایشان کجا دفن شده است، هر چند نظریه اى که به واقع نزدیک تر است مدعى است ایشان در خانه خود به خاک سپرده شده اند، اما کجاى خانه ؟ معلوم نیست !

تأمل در این ابهام، روشنگر بسیارى از حوادث صدر اسلام است.

  1. وصیت هاى فرهنگى

در وصیت هاى حضرت فاطمه علیهاالسلام چند نکته قابل توجه در زمینه مسائل فرهنگى نیز دیده مى شود:

۲ / ۱. تأکید بر باورهاى دینى

از پیامبر صلى الله علیه و آله روایت شده است که مى فرماید:

ما یَنبَغی لاِمرِئٍ مُسلِمٍ أن یَبیتَ لَیلَهً إلاّ و وَصیَّتُهُ تَحتَ رَأسِهِ.[۱۵]

بر هیچ مسلمانى سزاوار نیست شبى را سپرى کند، مگر این که وصیّتش زیرِ سرش باشد.

قابل توجه این است که مطابق آنچه از ابن عباس نقل شده است، هنگامى که حسن و حسین علیهماالسلام خبر درگذشت مادر را به پدر دادند، حضرت على علیه السلام به خانه رفت پارچه را از صورت همسر کنار زد، در کنار سر او پارچه اى یافت که وصیت نامه او بود. این وصیت نامه با تأکید به باورهاى دینى آغاز شده و متن آن چنین است:

به نام خداوند گسترده مهر مهربان. این چیزى است که دختر رسول خدا صلى الله علیه و آله دارد به آن وصیت مى کند؛ او وصیت مى کند در حالى که گواهى مى دهد هیچ معبودى جز خدا نیست و این که محمّد بنده و فرستاده او است و بهشت حق و درست است و جهنم حق است و قیامت بى تردید خواهد آمد و خداوند همه کسانى را که در گورهایند را زنده خواهد کرد. اى على، من، فاطمه دختر محمّد هستم که خداوند مرا به همسرى تو درآورد تا در دنیا و آخرت براى تو باشم. تو از هر کسى برایم اولى ترى. مرا شبانه حنوط کن و غسل بده و کفن کن و بر من نماز بخوان، و شبانه دفنم کن. و به هیچ کس اطلاع نده. تو را به خدا مى سپارم و بر فرزندانم سلام مى فرستم تا [دیدار] روز قیامت.

هر چند این وصیت نامه سندى معتبر ندارد، ولى مضمون آن هماهنگ با روایاتى است که منابع معتبر وصایاى شفاهى آن حضرت را گزارش کرده اند، همچنین آغاز کردن وصیت با تأکید بر باورهاى دینى مطابقِ روایتى است از پیامبر صلى الله علیه و آله که کیفیت وصیت را به امام على علیه السلام تعلیم داده و به او فرموده است: آن را به اهل بیت و شیعیان خود بیاموز.[۱۶]

۲ / ۲. توسعه فرهنگ عفاف

چند گزارش بیانگر آن هستند که حضرت فاطمه علیهاالسلام از مشخص شدن حجم بدن زنان هنگام تشییع جنازه ناراحت بوده است، در گزارشى آمده است که به اسماء بنت عمیس فرمود:

یا اُمِّ، إنّی أرَى النِّساءَ عَلى جَنائِزِهِنَّ إذا حُمِلنَ عَلَیها تَشِفُّ أکفانُهُنَّ، وإنّی أکرَهُ ذلِکَ.[۱۷]

مادر ! من وقتى زنان را مى بینم که روى تابوت هایشان مى گذارند و مى برند، کفن هایشان بدن نما است [و برآمدگى هاى بدن آنان دیده مى شود] و من این را نمى پسندم.

در گزارشى دیگر مى فرماید:

یا أسماءُ، إنّی قَدِ استَقبَحتُ ما یُصنَعُ بِالنِّساءِ، إنَّهُ یُطرَحُ عَلَى المَرأَهِ الثَّوبُ فَیَصِفُها.[۱۸]

اى اسماء، من از کارى که [هنگام تشییع] با [جنازه] زنان مى کنند بدم مى آید. پارچه اى روى آن مى اندازند که [برآمدگى هاى] بدن را نشان مى دهد.

این گزارش ها نشان مى دهند که در آن دوران، جنازه ها را هنگام تشییع، در تابوت نمى گذاشتند و به گونه اى حمل مى کردند که حجم بدن آشکار مى شد. تشییع جنازه زنان بدین سان براى فاطمه علیهاالسلام قابل قبول نبود و از این رو در روزهاى پایانى زندگى، این تصور که هنگام تشییع جنازه حجم بدنش را نامحرم مشاهده خواهد کرد، او را رنج مى داد و هنگامى که مشخص شد چاره این مشکل ساختن تابوت است، او که پس از رحلت پیامبر صلى الله علیه و آله خندان دیده نشده بود، تبسّم کرد !

این اقدام به خوبى نشان مى دهد پوشش و حجاب، تا چه حد براى حفظ حرمت بانوان، به ویژه بانوان جوان اهمیت دارد. دختر پیامبر صلى الله علیه و آله که در جوانى از دنیا رفته مى خواهد گزارش تشییع جنازه او که در شب و پنهانى تشییع مى شود، نیز در جهت توسعه فرهنگ عفاف، آموزنده باشد، تا زنان مسلمان با انتخاب پوشش مناسب در زندگى، به سالم سازى فضاى فرهنگى جامعه کمک کنند.

۲ / ۳. ترویج فرهنگ انس با قرآن و دعا

از برنامه هاى عبادى که در اسلام بسیار بدان توصیه شده است، تلاوت قرآن[۱۹]و خواندن دعا است،[۲۰]نکته قابل توجه در وصیت حضرت زهرا علیهاالسلام، نیاز داشتن انسان به انس با قرآن و دعا در نخستین لحظه هاى ورود به عالم برزخ و قبر است. بنا بر روایتى، ایشان خطاب به حضرت على علیه السلام مى فرماید: پس از آن که مرا به خاک سپردى:

وَاجلِس عِندَ رَأسی قُبالَهَ وَجهی، فَأَکثِر مِن تِلاوَهِ القُرآنِ وَالدُّعاءِ، فَإِنَّها ساعَهٌ یَحتاجُ المَیِّتُ فیها إلى اُنسِ الأَحیاءِ.[۲۱]

و کنار سرم، رو به روى صورتم بنشین و قرآن و دعا بسیار بخوان؛ زیرا این لحظه، لحظه اى است که در آن مرده به اُنس گرفتن با زندگان، نیاز دارد.

یعنى هنگامى که بدن انسان در قبر قرار گرفت، روح او احساس غربت مى کند، از این رو، خوب است تشییع کنندگان به ویژه همسر انسان، قدرى کنار قبر بمانند تا روح به تدریج خود را با شرایط جدید زندگى وفق دهد، ولى تنها حضور کنار قبر کافى نیست، بلکه مانوس شدن روح میّت با نزدیکان زنده، مقدمه بهره گیرى او از برکات تلاوت قرآن و دعا است.

بنابراین، در حقیقت این فراز از وصیت حضرت فاطمه علیهاالسلام ترویج فرهنگ انس با قرآن و دعا و بهره گیرى از آن در شرایط مختلف زندگى و مرگ است.

  1. وصیت هاى خانوادگى

شمارى از وصیت هاى حضرت فاطمه علیهاالسلام به نکاتى آموزنده در باره مسائل خانوادگى اشاره دارد که رعایت آنها موجب تقویت و تحکیم هر چه بیشتر بنیاد خانواده ها مى شود، این نکات عبارت اند از:

۳ / ۱. خیر خواهى براى همسر

زهراى اطهر علیهاالسلام مى داند که اندکى با مرگ فاصله دارد و به زودى در سن جوانى از دنیا خواهد رفت، آسیب هاى جسمى ناشى از دفاع از حریم ولایت، و فشارهاى روحى از دست دادن پدر، و مهم تر از آنها، نادیده گرفتن سفارش هاى پیامبر صلى الله علیه و آله در باره تداوم حکومت اسلامى، شرایط جسمى و روحى توانفرسایى را براى او پدید آوردند، ولى در عین حال، او به فکر آینده همسر خویش است !

از یک سو، مى داند که پس از او، حریم ولایت علوى مدافعى ندارد، و شوهرش على علیه السلام در غربت محض به سر خواهد برد و آینده دشوارى در انتظار او است، از این رو، براى او اشک مى ریزد، و در پاسخ على علیه السلام که مى پرسد براى چه گریه مى کنى، مى فرماید:

لِما تَلقى بَعدی.

براى آنچه پس از من مى بینى !

على علیه السلام به او دلدارى مى دهد و مى فرماید:

لا تَبکی، فَوَاللّه  إنَّ ذلِکَ لَصَغیرٌ عِندی فی ذاتِ اللّه .[۲۲]

گریه مکن، به خدا آن [سختى ها] براى من در راه خدا کوچک [و تحمل آنها آسان]است !

و از سوى دیگر، مى داند على علیه السلام مانند او جوان است، و در ادامه زندگى نیاز به همسر دارد، از این رو به فکر همسر آینده شوهر نیز هست و به او همسرى پیشنهاد مى کند که مادر خوبى نیز براى فرزندانش باشد:

یَابنَ عَمِّ، اُوصیکَ أوَّلاً أن تَتَزَوَّجَ بَعدی بِابنَهِ اُختی اُمامَهَ ؛ فَإِنَّها تَکونُ لِوُلدی مِثلی، فَإِنَّ الرِّجالَ لابُدَّ لَهُم مِنَ النِّساءِ.[۲۳]

اى عموزاده، تو را وصیت مى کنم که پس از من با امامه، خواهرزاده ام ازدواج کنى ؛ چرا که او براى فرزندانم همانند خودِ من است ؛ چرا که مردان چاره اى از داشتن همسر ندارند.

و بدین سان، در سخت ترین شرایط جسمى و روحى، نهایت خیرخواهى براى زندگى خانوادگى را به همگان مى آموزد.

۳ / ۲. سفارش فرزندان

فاطمه علیهاالسلام مى داند که شوهرش داراى مقام عصمت است و در حق فرزندان او و خودش کوتاهى نخواهد کرد، با این همه تأکید مى کند:

اُوصیکَ فی وُلدی خَیراً.[۲۴]

درباره فرزندانم به تو وصیت مى کنم که به آنان خوبى کنى.

و در گزارشى دیگر آمده است:

فَإِن أنتَ تَزَوَّجتَ امرَأَهً اجعَل لَها یَوماً ولَیلَهً وَاجعَل لِأَولادی یَوماً ولَیلَهً یا أبَا الحَسَنِ، ولا تَصِح فی وُجوهِهِما فَیُصبِحانِ یَتیمَینِ غَریبَینِ مُنکَسِرَینِ، فَإِنَّهُما بِالأَمسِ فَقَدا جَدَّهُما وَالیَومَ یَفقِدان أُمَّهُما، فَالوَیلُ لِأُمَّهٍ تَقتُلُهُما وتُبغِضُهُما.[۲۵]

اگر با زنى ازدواج کردى، یک شبانه روز را براى او بگذار، و یک شبانه روز را به فرزندانم اختصاص بده. بر سرشان داد نزن، که یتیم، غریب دل شکسته اند. چون آن دو دیروز پدربزرگشان را از دست دادند و امروز مادرشان را. واى بر امتى که آن دو را بکشد و با آنان کینه توزى کند.

۳ / ۳. یادگارى براى دختر

یکى از وصیت هاى گزارش شده از حضرت فاطمه علیهاالسلام این است که مى گوید: پس از رسیدن دخترش امّ کلثوم به سن بلوغ، وسائل منزل از آن او باشد[۲۶]. همچنین پرده هاى منزل به یکى از دو دخترانش واگذار شود.[۲۷]

گفتنى است با توجه به این که وسائل منزل آن حضرت، از نظر مادى، گران قیمت نبودند، مى توان گفت: منظور از این وصیت به یادگار گذاشتن وسائل منزل مادر براى دختر است.

  1. وصیت هاى اجتماعى

وصیت هاى اجتماعى حضرت فاطمه علیهاالسلام بسیار مهم و قابل تأمل اند. ایشان همه اموال خود را در راه خدا به دیگران واگذار کرد. موقوفات و صدقات فاطمى را به چند دسته مى توان تقسیم کرد:

۴ / ۱. وقف عام

بر پایه روایت ثقه الاسلام کلینى رحمه الله و شیخ طوسى رحمه الله، باغ هاى دیوار کشیده هفتگانه (عَواف، دَلال، بُرقه، مَثیب، حُسنى، صافیه و آنچه در اختیار امّ ابراهیم بوده [مشربه[۲۸]ام ابراهیم] را وقف کرده و تولیت آن را به حضرت على علیه السلام و پس از او به امام حسن علیه السلام و پس از او به امام حسین علیه السلام و پس از آن به بزرگ ترین فرزندان و نوادگان خود واگذارده است.

گفتنى است در این روایت، ذکر نشده که موقوفات یاد شده براى چه منظورى وقف شده اند، و شاید به همین جهت برخى آنها را وقف عام (در راه خدا و براى نصرت اسلام[۲۹]) دانسته اند، بدون این که قرینه اى براى این مدعا ذکر کنند، یا اشاره کنند که این معنا برداشت آنها است.

البته شیخ طوسى درباره روایت یاد شده از امام باقر علیه السلام مى نویسد:

وَ رُوِیَ أنَّ هذِهِ الحَوائِطَ کانَت وَقفاً و کانَ رَسولُ اللّه  صلى الله علیه و آله یَأخُذُ مِنها ما یُنفِقُ عَلى أضیافِهِ و مَن یَمُرُّ بِهِ فَلَمّا قُبِضَ جاءَ العبّاسُ یُخاصمُ فاطِمَهَ علیهاالسلام فیها فَشَهِدَ عَلِیٌّ وَ غَیرُهُ أنَّها وَقفٌ عَلَیها.[۳۰]

روایت شده که این بوستان ها وقف بوده اند و رسول خدا صلى الله علیه و آله از آنها براى پذیرایى از مهمانانش استفاده مى کرد، و به هر کس که از کنار آن مى گذشت چیزى مى بخشید. وقتى رسول خدا صلى الله علیه و آله رحلت کرد، عباس نزد فاطمه علیهاالسلام آمد، و درباره آنها با وى به بگو مگو پرداخت. على و دیگران گواهى دادند که آنها وقف فاطمه علیهاالسلام است.

مى توان گفت با توجه به دیگر روایاتى که مصرف اموال واگذار شده آن حضرت را گزارش کرده اند، وقف عام دانستن باغ هاى هفتگانه، قابل قبول نیست.

۴ / ۲. وقف خاص بنى هاشم و بنى مطّلب

مرحوم کلینى رحمه الله به سند معتبر از ابو مریم انصارى نقل کرده است که او مى گوید: درباره موقوفه رسول خدا صلى الله علیه و آله و موقوفه على علیه السلام از امام صادق علیه السلام پرسیدم، ایشان فرمود:

هِیَ لَنا حَلالٌ وَ قالَ: إنَّ فاطِمَه علیهاالسلام جَعَلَت صَدَقَتَها لِبَنی هاشِمٍ و بَنِی المُطَّلِبِ.[۳۱]

آن براى ما حلال است. و فرمود: فاطمه علیهاالسلام صدقه خود را براى بنى هاشم و بنى مطّلب گذاشت.

در روایتى دیگر آمده است که آن حضرت براى [هر یک از] نیازمندان بنى هاشم و بنى مطّلب پنجاه اوقیه نقره (هر اوقیه معادل چهل درهم) وصیت کرد.[۳۲]

۴ / ۳. وصیت براى همسران پیامبر و زنان بنى هاشم

بنابر روایتى از امام صادق علیه السلام، فاطمه علیهاالسلام وصیت کرد از اموالش براى هر یک از زنان پیامبر صلى الله علیه و آله و زنان بنى هاشم دوازده اوقیه نقره قرار داده شود.[۳۳]

در روایتى دیگر آمده است که ایشان دستور داد به [هر یک از] زنان پدرش، ۴۵ اوقیه نقره داده شود.[۳۴]

۴ / ۴. وصیت براى خواهرزاده خود و دختر ابوذر

حضرت زهرا علیهاالسلام بخشى از اموال خود را به اُمامه، خواهرزاده خویش[۳۵]، و چیزهاى معینى را به دختر ابوذر اختصاص داد، و سفارش کرد، اگر هر یک از کسانى که براى آنها وصیت کرده، قبل از دریافت آنچه براى آنها قرار داده است، از دنیا رفت، سهم او به نیازمندان پرداخت شود.[۳۶]

در پایان این بخش از وصایاى حضرت فاطمه، چند نکته قابل توجه است:

اول، ظاهرا مراد از «تصدّق» و «وصیت» در غالب روایاتى که وصیت هاى مالى آن حضرت را گزارش کرده اند، «وقف» است، البته تعبیر از «وقف» به «صدقه» در متون اسلامى رایج است.[۳۷]

دوم، پیامبر صلى الله علیه و آله پیش بینى مى کرده است که پس از وفات او چه کسانى زمام قدرت را به دست مى گیرند؛ از این رو بخشى از اموالى در اختیارِ خود را به دخترش فاطمه علیهاالسلامواگذار کرده است که شاید احترام و حرمت او را رعایت کنند و این اموال، در جایى که مورد نظر پیامبر صلى الله علیه و آله بود، به مصرف برسد، و دست کم حجتى باشد براى شناخت حقیقت.

سوم، وصیت هاى مالىِ حضرت فاطمه علیهاالسلام به روشنى نشان مى دهند که در جریان «فدک»، اختلاف او با سیاست مداران حاکم، شخصى نبوده بلکه هدف، روشنگرى و دفاع از میراث نبوى و حکومت علوى بوده است، وگرنه کسى که تأمین نیازهاى دیگران را برخود و فرزندانش مقدم مى دارد، به فدک و غیر فدک چه نیازى دارد و به گفته همسر مظلومش على علیه السلام: «وما أصنع بفدک وغیر فدک ؛ من چه نیازى به فدک و غیر فدک دارم!»[۳۸].

چهارم، پس از گرفتن غاصبانه فدک از حضرت فاطمه علیهاالسلام، سرنوشت دیگر اموالى که در اختیار آن حضرت بود، مبهم است.

از یک سو، روایاتى که موقوفات و صدقات ایشان را گزارش کرده اند، به ظاهر دلالت دارند که این اموال در اختیار وى بوده اند و از این رو، آن حضرت پیش از وفات، مصرف آنها را مشخص کرده است و از سوى دیگر، از برخى روایات بر مى آید همه اموالى که رسول خدا صلى الله علیه و آله به فاطمه واگذار کرده بوده، حتى باغ هاى هفتگانه اى که به آنها اشاره شد، در دوران خلیفه اول از ایشان گرفته شد[۳۹]، ولى در گزارشى دیگر آمده است که ابوبکر، عَواف[۴۰]را به فاطمه بازگرداند[۴۱]، بنابر گزارشى دیگر، خلیفه دوم، بخشى از اموال رسول خدا صلى الله علیه و آله، از جمله باغ هاى بنى نضیر را در اختیار حضرت على علیه السلام و عباس عموى پیامبر صلى الله علیه و آله قرار داد تا درآمد آنها را صرف همان امورى کنند که پیامبر صلى الله علیه و آله تعیین کرده بود.[۴۲]

بنابراین، اظهار نظر قطعى درباره اجرائى شدن وصیت هاى حضرت فاطمه علیهاالسلام مقدور نیست. در صورتى که اموال یاد شده از اختیار ایشان خارج شده باشد، به احتمال، هدف آن حضرت از وصیت هاى مالى، نکاتى باشد که در بندهاى دوم و سوم گذشت.[۴۳]

[۱]. ر . ک : ص ۶۴۴ ح ۴۵۰ .

[۲]. ر . ک : ص ۶۲۸ ح ۴۳۵ .

[۳]. ر . ک : ص ۶۳۶ ح۴۴۷ .

[۴]. ر . ک : ص ۶۲۶ ح ۴۳۴ .

[۵]. ر . ک : ص ۵۲۶ ح ۳۸۹ .

[۶]. ر . ک : ص ۴۳ (فصل یکم : فضیلت هاى مشترک فاطمه و سایر اهل بیت علیهم السلام).

[۷]. ر . ک : ص ۶۳۰ ح ۴۴۰ .

[۸]. ر . ک : ص ۶۳۲ ح ۴۴۲ .

[۹]. ر . ک : ص ۵۲۶ ح ۳۸۹ .

[۱۰]. ر . ک : ص ۶۳۲ ح ۴۴۱ .

[۱۱]. ر . ک : ص ۶۳۰ ح ۴۳۷ .

[۱۲]. ر . ک : ص ۶۲۹ ح ۴۳۵

[۱۳]. ر . ک : ص ۶۳۶ ح ۴۴۷ .

[۱۴]. برخى گفته اند قبر ایشان میان قبر پیامبر صلى الله علیه و آله و منبر اوست ، برخى نیز گفته اند مدفن ایشان در خانه خودش بوده است و برخى معتقدند در بقیع دفن شده است. شیخ طوسى مى گوید: روایت اول و دوم متقارب اند ، اما بعید به نظر مى رسد در بقیع دفن شده باشد . ابن بابویه نیز مى گوید : نظریه صحیح نزد من این است که ایشان در خانه خود دفن شده است ر . ک : تذکره الفقهاء : ج ۸ ص ۴۵۲ .

[۱۵]. روضه الواعظین : ص ۵۲۹، بحار الأنوار : ج ۱۰۳ ص ۱۹۴ ح ۳ .

[۱۶]. ر . ک : وسائل الشیعه : ج ۱۹۶ ص ۲۶۰ باب استحباب الوصیه بالمأثور .

[۱۷]. ر . ک : ص ۶۵۲ ح ۴۶۱ .

[۱۸]. ر . ک : ص ۶۵۰ ح ۴۶۰ .

[۱۹]. ر . ک : شناخت نامه قرآن ، ج ۳ ص ۲۴۵ بخش پنجم : تلاوت قرآن .

[۲۰]. ر . ک : نهج الدعاء : ج ۱ ص ۲۳ فصل اول : اهمیت دعا .

[۲۱]. ر . ک : ص ۶۴۴ ح ۴۵۱ .

[۲۲]. ر . ک : ص ۶۷۶ ح ۴۷۰ .

[۲۳]. ر . ک : ص ۶۴۰ ح ۴۴۹ .

[۲۴]. ر . ک : ص ۶۴۴ ح ۴۵۱ .

[۲۵]. ر . ک : بحار الأنوار : ج ۴۳ ص ۱۷۹ ح ۱۵ .

[۲۶]. ر . ک : ص ۶۴۵ ح ۴۵۱ .

[۲۷]. ر . ک : ص ۶۵۵ ح ۴۶۲ .

[۲۸]. مشربه به معناى بستان یا زمین نرمى است که گیاه به راحتى در آن مى روید . به زمینى هم که در میان آن تپه بلندى واقع شود ، یا غرفه و بنائى در آن باشد ، اطلاق مى شود ، مشربه باغى بوده که در میان آن صفه یا غرفه اى بوده و در این محل ماریه قبطیه ، ابراهیم فرزند پیامبر صلى الله علیه و آله را به دنیا آورده است وفاء الوفاء : ج ۳ ص ۸۲۵ .

[۲۹]. دانش نامه فاطمى : ج ۱ ص ۳۲۳ .

[۳۰]. تهذیب الأحکام : ج ۹ ص ۱۴۵ ح ۵۰ .

[۳۱]. ر . ک : ص ۶۵۶ ح ۴۶۵ .

[۳۲]. ر . ک : ص ۶۵۳ ح ۴۶۲ .

[۳۳]. ر . ک : ص ۶۵۹ ح ۴۶۹ .

[۳۴]. ر . ک : ص ۶۵۳ ح ۴۶۲ .

[۳۵]. ر . ک : ص ۶۵۹ ح ۴۶۹ .

[۳۶]. ر . ک : ص ۶۵۵ ح ۴۶۲ .

[۳۷]. ر . ک : وسائل الشیعه : ج ۱۹ ص ۱۷۱ ، «کتاب الوقوف والصدقات» باب ۱ .

[۳۸]. نهج البلاغه : نامه ۴۵ .

[۳۹]. السیره الحلبیه : ج ۳ ص ۳۶۱ .

[۴۰]. در بحار الأنوار ج ۲۲ ص ۲۹۶ آمده : «عواف» صحیح است که در تاریخ المدینه ، ابن شبّه ذکر شده ، ولى در بیشتر روایات «اعواف» آمده و در برخى «عواف» ولى برخلاف آنچه در بحار الأنوار است ، در تاریخ المدینه چاپ شده (ج ۱ ص ۲۱۱) نیز «اعواف» ذکر شده است .

[۴۱]. تاریخ المدینه المنوره : ج ۱ ص ۲۱۱ .

[۴۲]. صحیح البخارى : ج ۳ ص ۱۱۲۶ ح ۲۹۲۶ .

[۴۳]. براى گزارش توصیفى وصیت هاى حضرت فاطمه علیهاالسلام ، ر . ک : دانش نامه فاطمى : ج ۱ ص ۳۱۷ .

ادامه مطلب + منبع

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *