کتاب شناسى حضرت فاطمه علیهاالسلام

ذکر مشخصات مهم ترین و کهن ترین نگاشته هاى فاطمى و تبیین موارد مهم آنها

از سال هاى آغازین نگارش حدیث و تاریخ، شخصیت ویژه و منحصر به فرد حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام مورد توجه محدثان و مورخان قرار گرفت. موضوعات مورد علاقه نویسندگان شیعه و سنى در باره حضرت فاطمه علیهاالسلام متعدد و متنوع اند.

روایات حضرت فاطمه علیهاالسلام از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله، فضائل و مناقب حضرت فاطمه، زندگى نامه آن حضرت، بویژه حوادث مهم زندگى ایشان همانند ولادت، ازدواج و شهادت، حوادث مرتبط با حضرت، همانند قضیه فدک و حوادث پدید آمده پس از پیامبر صلى الله علیه و آله از جمله موضوعات مورد علاقه نویسندگان هستند.

در دوره هاى پسین، جامع نگارى در ارتباط با حضرت فاطمه علیهاالسلام رونق بیشترى یافته است. شمار نگاشته هاى کهن و معاصر درباره حضرت فاطمه علیهاالسلام بسیار است. آثار مفقود، که گاه تنها نامى از آنها در کتاب هاى فهرست برجاى مانده و گاه حتى نامى از آنها نیست، فراوان هستند. افزون بر آنها، بیش از دو هزار و چهارصد نگاشته در دسترس، در باره آن حضرت گزارش شده است.[۱]

یاد کرد نام این کتاب ها نیز مجال بیشترى مى طلبد ؛ از این رو، تنها به ذکر مشخصات مهم ترین و کهن ترین نگاشته هاى فاطمى و تبیین موارد مهم آن بسنده مى کنیم.

کهن ترین نگاشته در دسترس درباره حضرت فاطمه علیهاالسلام، نوشته نسبتا مفصل عبدالرزاق صنعانى (م ۲۱۱ ق) با نام تزویج فاطمه علیهاالسلام است.[۲]عبدالرزاق کتاب خویش را در اواخر سده دوم و در دوران امامت امام رضا علیه السلام نگاشته است. گفتنى است که گزارش هاى عبدالرزاق، داراى اتقان و انضباط لازم نیستند.

ابن ابى الدنیا (م ۲۸۱ ق) نویسنده متنوع نویس اهل سنت نیز کتابى با نام تزویج فاطمه نگاشته است[۳]که متأسفانه در اختیار نیست.

ابواسحاق ابراهیم بن محمد ثقفى (م ۲۸۳ ق) تاریخ نویس مشهور شیعى، کتابى با نام فدک داشته[۴]که اکنون مفقود است. نویسنده دیگر شیعى ابو عبداللّه  غَلاّبى (م ۲۹۸ ق) نیز کتابى با نام أخبار فاطمه و نشأتها و مولدها داشته[۵]است.

اسحاق بن راهویه (م ۲۳۸ ق) در کتاب مسند خود، در بخشى با نام «ما یروى عن فاطمه بنت رسول اللّه  صلى الله علیه و آله عن رسول اللّه »، پانزده حدیث گزارش کرده است[۶]. احمد بن حنبل در بخش پایانى مسند خود و در قسمت مربوط به زنان، روایات حضرت فاطمه علیهاالسلام از پیامبر صلى الله علیه و آله را به گونه اى گسترده تر از ابن راهویه نقل کرده است.[۷]

در این دو کتاب، افزون بر روایات نبوى، برخى ویژگى هاى حضرت فاطمه علیهاالسلامنیز گزارش شده اند.

احمد بن حنبل در دیگر کتاب خود با نام فضائل الصحابه، روایاتى را در فضیلت حضرت فاطمه علیهاالسلام بیان کرده است.[۸]

ابو یعلى موصلى (م ۳۰۷ ق)، سلیمان طبرانى (م ۳۶۰ ق) ابن شاهین (م ۳۸۵ ق)، دارقطنى(م ۳۸۵ ق) نیز در کتاب هاى خویش بخشى را با نام مسند فاطمه گشوده اند.

ابو العباس احمد بن محمد بن سعید، مشهور به ابن عقده (م ۳۳۳ ق) که شیعه و زیدى مذهب بوده است، کتابى با نام کتاب من روى عن فاطمه من اولادها نگاشته است که در ظاهر کتابى رجالى با هدف معرفى راویان روایات حضرت زهرا علیهاالسلام بوده است.

ابو بکر احمد بن عبدالعزیز جوهرى بصرى (م ۳۲۳ ق) در کتاب متمایز خویش، السقیفه وفدک از زاویه اى دیگر به زندگى حضرت زهرا علیهاالسلام پرداخته است. این کتاب تا سده هاى میانى در دسترس بوده است. در دوره معاصر این کتاب با استفاده از گزارش هاى ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه، از سوى محمد هادى امینى باز گردآورى شده است.[۹]

محمد بن جریر طبرى شیعى (م قرن ۴ هجرى)، در کتاب دلائل الامامه، ۶۹ حدیث درباره حضرت فاطمه علیهاالسلام، یا به نقل از ایشان آورده است.[۱۰]این کتاب گسترده ترین نگاشته کهن درباره حضرت فاطمه علیهاالسلام است.

کتاب دیگرى از این نویسنده با نام مناقب فاطمه الزهراء و ولدها را نیز گزارش شده است.[۱۱]

شیخ صدوق رحمه الله (م ۳۸۱ ق)، کتابى با نام مولد فاطمه داشته است[۱۲]متأسفانه این کتاب تاکنون مفقود است. ظاهرا این کتاب عنوان و مطالبى فراتر از ولادت حضرت فاطمه علیهاالسلام داشته است. شیخ صدوق رحمه الله در کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام، پس از نقل روایاتى با مضمون «لولا عَلِیَّ ما کانَ لَها کُفْوٌ» مى نویسد:

«وقد اخرجت ما رویته فى هذا المعنى فى کتاب مولد فاطمه وفضائلها».[۱۳]

ابو طالب عبیداللّه  بن احمد انبارى (م ۳۵۶ ق) و ابو جیش مظفر بن محمد بلخى (م ۳۶۷ ق) نیز کتاب هایى با عنوان فدک نگاشته اند.[۱۴]

ابن انبارى کتاب دیگرى با نام اخبار فاطمه علیهاالسلام نیز داشته است.


[۱]. ر . ک : فاطمه در آیینه کتاب ، اسماعیل انصارى خوئینى : این کتابها به ۳۷ زبان نگاشته شده است .

[۲]. ر . ک : المصنف ، عبد الرزاق : ج ۵ ص ۴۸۵ ـ ۴۹۰ .

[۳]. الفهرست ، ابن ندیم : ص ۲۶۲ .

[۴]. رجال النجاشى : ص ۱۷ ، الفهرست ، طوسى : ص ۳۷ ، معالم العلماء : ص ۳۹ .

[۵]. رجال النجاشى : ص ۳۴۷ .

[۶]. مسند اسحاق بن راهویه : ج ۵ ص ۳ ح ۱۶ .

[۷]. ر . ک : مسند ابن حنبل : ج ۶ ص ۲۸۷ ح ۲۸۳ .

[۸]. ر . ک : فضائل الصحابه ، ابن حنبل : ج ۲ فضائل فاطمه بنت رسول اللّه  علیهماالسلام .

[۹]. السقیفه والفدک ، به همت محمّد هادى امینى .

[۱۰]. دلائل الإمامه : ص ۶۵ ـ ۷۶ .

[۱۱]. الذریعه : ج ۲۲ ص ۳۳۲ ش ۷۳۲۲ .

[۱۲]. رجال النجاشى : ص ۳۹۲ ، معالم العلماء : ص ۱۴۷ .

[۱۳]. عیون أخبار الرضا علیه السلام : ج ۲ ص ۲۰۴ .

[۱۴]. ر . ک : رجال النجاشى : ص ۲۲۲ و ۴۲۲ .

ادامه مطلب + منبع

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *